Reyndi mjög á þolrifin enda er bókin oft alveg hreint svakalega langdregin og hengir sig í smáatriði og aukaatriði. Ég hef það prinsipp að leggja mig aldrei eftir ,,abridged" útgáfum en þarna hefði ég stundum verið til í að skipta yfir í slíka útgáfu.

Ekki breytir það því þó að auðvitað skilur maður af hverju þetta er klassík. Þetta er nefnilega fjári flott inn á milli langdregnu kaflanna. En ég fagnaði eins og eftir maraþon þegar að þessari heljarinnar hlustun síðasta hálfa árs lauk. Enda hálfgerð maraþon-reynsla. 

***

Þetta rifjaðist upp þegar að ég lauk loks lestri ritgerðakversins Hur man botar en fanatiker þar sem safnað er saman völdum greinum eftir ísraelska rithöfundinn og friðaraktívistann Amos Oz. Umfjöllunarefnið er auðvitað oftar en ekki deilan eilífa við Palestínumenn og sú dílemma sem menn eins og Oz standa frammi fyrir þar sem menn á báðum bógum telja hann svíkja sinn málstað og ekki ganga nógu langt í vörn fyrir þá. Ísraelunum finnst hann halda með Palestínumönnum og svo öfugt. Sérstaklega fannst mér síðasta ritgerð bókarinnar fín áminning um gildi og gæði málamiðlunarinnar. Það eru orð í tíma töluð.

Ég rak mig auðvitað sjálfur á það sem Oz nefnir um það að honum takist aldrei að geðjast öllum. Mér fannst hann nefnilega stundum afsaka og verja málstað Ísraela fullmikið. En það er nú bara þannig.

En allt í allt ágætis lesning og áhugaverð innsýn inn í hugarheim ísraelsku intellígensíunnar og friðarhreyfingarinnar.

**

En því verður þó ekki neitað að það er sjarmi yfir honum og 69 ára líf hans var svo ævintýraríkt að stundum er eins og það sé handrit eftir Ian Fleming. Hann hefur líf sitt í litlum bæ í suðurhluta Chile, móðurlaus, alinn upp af stjúpmóður og lestarstjóranum föður hans sem tekur hann með sér í lestarferðir þegar vel liggur á. Ungur og blautur á bak við eyrun flytur hann svo til höfuðborgarinnar Santiago, búinn að bregðast draumum föður síns og gerast skáld og þar með ónytjungur. Þar tekur við bóhematilvera og umgengni við skáld og listamenn borgarinnar í sárri fátækt en mikilli gleði. Sem sagt ósvikið bóhemalíf. Helsti ávöxtur þessa tíma er sjálfsagt frægasta verk hans Tuttugu ástarljóð og einn örvæntingarsöngur.

En hann langar lengra. Hann kemst að hjá utanríkisþjónustunni og er ekki beint sendur á næsta bæ. Hann er nefnilega sendur til Búrma, af öllum stöðu. Fólk getur reynt að ímynda sér hversu framandi það var að halda í sínu fyrstu utanferð alla leið þangað á þriðja áratug síðustu aldar fyrir ungan og óharðnaðan mann. Næstu árin var hann diplómat þar sem nú heitir Sri Lanka, síðan í Indónesíu og Singapúr. Hann lenti í ástarsambandi við sannkallaða ,,femme-fatale", heimakonu í Búrma, og síðar hitti hann stúlku af hollensku nýlenduherraættum í Indónesíu og giftist henni.

Hann snýr aftur til Chile að lokinni áralangri útlegð en lifir þar við sult og seyru og vill brátt komast út aftur. Í þetta sinn starfar hann fyrir land sitt í Búenos Aires, Barselóna og loks Madríd. Hann vingst á þessum tíma við Lorca og fleiri stórmenni, verður ástfanginn af argentínskri listakonu, tuttugu árum eldri en hann og kemst að lokum upp á kant við Franco og þarf að yfirgefa landið. Næsta stopp er Frakkland þar sem að hann fær m.a. það hlutverk að flytja spænska flóttamenn úr borgarastyrjöldinni til Chile. Á þessum tíma fer smám saman að vakna með honum pólitísk meðvitund og hjarta hans fer að slá allhressilega til vinstri.

En um leið og hann er sjálfum sér til sóma í starfi sínu gegn Francó og fasismanum þá verður hanan sjálfur sér til skammar þegar að hann tekur þátt í því að afneita og hæða franska skáldið André Gide sem hafði snúist gegn kommúnismanum eftir að hafa orðið vitni að hryllilegum gerðum stjórnvaldanna í Moskvu. Það var allt þaggað niður og Gide lenti í aðferð sem best má lýsa sem grófu einelti af hendi fjölda annarra vinstri sinnaðra höfunda. Klárlega skammarblettur. Þetta hámarkaðist á Valencia-ráðstefnunni 1937. Í bókinni er sérstaklega tekið fram að meira að segja fulltrúi frá Íslandi hafi sótt ráðstefnuna. Var það Laxness? Og hvað fannst honum þá? Væri gaman að komast að því. Hannes getur ekki hafa sleppt því að minnast á það. Fletti því upp í næstu Íslandsferð.

Síðan er það Mexíkó. Trotsky er drepinn þar á meðan veru hans stendur og Neruda var sakaður um að hjálpa einum samsærismanna að morði hans að fá hæli í Chile. Seinna á víst reyndar að hafa komið í ljós að viðkomandi hafði lítið með morðið að gera. Neruda fær fregnir af láti dóttur sinnar frá fyrra hjónabandi til Mexíkó.Svo snýr hann aftur heim, leggst í nokkur ferðalög um álfuna sína og skrifar um það mörg og mikil ljóð. Hann er þarna löngu orðinn hardkor stalínisti og gengur í Kommúnistaflokkinn. 1945 er hann kosinn öldungadeildarþingmaður fyrir flokkinn. 1948 breytist hins vegar pólitískt andrúmsloft í Chile. Hálfeinræðiskennd stjórn tekur við sem bannar Kommúnistaflokkinn og hendir mörgum kommúnistum í steininn sem samsærismönnum gegn ríkinu. Þarna hefst ef til vill æsilegasti kaflinn í lífi Neruda, af þó mörgum æsilegum.

Neruda fer nefnilega í felur til að forðast handtöku. Lengi vel heldur hann til í eigin landi, fyrst í Santiago og Valparaíso og síðar í strjálli byggðum sunnar í landinu. En síðan tekur við æsileg og hættileg flóttaferð yfir Andesfjallgarðinn og til Argentínu. Allt tekst þetta en þó þarf hann áfram að hafa varann á sér í Argentínu til að verða ekki framseldur til baka. Neruda flýr til Evrópu með því að nota passa vinar síns. Þar kemur annar vinur hans og nafni raunar, Pablo Picasso, honum til hjálpar og tryggir að Neruda fái tímabundið hæli í Frakklandi. Sökum tímabundna dvalarleyfisins þurfti hann alltaf að yfirgefa Frakkland öðru hvoru og ferðaðist vítt og breytt um Evrópu og raunar til Indlands, Kína og Sovétríkjanna líka.Síðan er það Mexíkó þar sem hann hittir þriðju konuna sína. Fyrst fór samband þeirra leynt, enda Neruda enn í sambandi við konu nr. 2. Það dvöldu meðal annars saman um nokkurra mánaða skeið á Capri við Ítalíustrendur og sú vera varð innblástur í kvikmyndina Il Postino sem vinsæl varð hér fyrir nokkrum árum. Myndin er skáldverk og samskipti póstsins og Neruda áttu sér ekki stað í raunveruleikanum. En Neruda var sem sagt þarna á þessum tíma.

Neruda snýr svo aftur til Chile eftir margra ára útlegð og heldur áfram pólitískum afskiptum sínum sem hámarkast í forsetaframboði 1970. Síðar dró hann sig út úr því framboði og lýsti stuðningi við vin sinn Allende. Hann hélt áfram að dveljast langdvölum erlendis og var þar raunar yfirleitt meiri part ársins og stundum bróðurpart ársins, og þá fyrst og fremst í Evrópu. Áfram koma ljóðabækur hans út og smám saman verður hann að grand, old man í chileönsku þjóðlífi.Hámarki nær auðvitað svo frægð hans þegar að hann hlýtur Nóbelsverðlaunin í bókmenntum 1971.

Allende er kjörinn forseti 1970 og Neruda biður hann að skipa sig sendiherra í París. Það verður úr og þar er hann þangað til krabbamein er farið að gera honum lífið leitt tveimur árum síðar. Hann kemur heim til að deyja og hverfur síðan úr þessari veröld við dramatískar kringumstæður í sjúkrarúmi aðeins tveimur vikum eftir blóðuga herbyltingu skúrksins Pinochets og hans ljóta liðs.

Áfram lifa verk hans og minningu hans er vel haldið á lofti í Chile. Bókin er mjög fín og skemmtileg. Feinstein er ófeiminn við að gagnrýna það sem ámælisvert er í fari Neruda en lýsir yfir aðdáun á öðru, fyrst og fremst skáldskapnum. Fín bók um ótrúlega ævintýralegt líf ljóðskálds.

***

Hún skýrir síðan frá því hvernig þessi heimur Islam, sem hún gekkst fyllilega undir alla tíð, smám saman hrynur innra með henni þegar að hún fær hæli sem flóttamaður í Hollandi og kynnist með árunum lífinu og siðunum þar. Hún tekur að lokum þá afstöðu að lífið sé betra í Vestrinu og að menningin þar sé einfaldlega á hærra plani. Út frá því flækist hún svo inn í pólitík með þann boðskap helstan á vörum að Islam þýði afturhald og að Vesturlönd eigi að berjast gegn þeim siðum sem þeirri trú fylgja, s.s. kúgun á konum, ofbeldi, trúarofstæki o.s.frv.

Einhvern veginn er ekki annað hægt en að sýna þessum viðhorfum talsverðan skilning þegar að bakgrunnur Hirsi Ali er hafður í huga. Því verður til að mynda ekki neitað að líf hennar tekur vissanlega stakkaskiptum frá því að vera hreint helvíti áður en hún kemur ,,vestur" og til þess að einkennast af frelsi og umburðarlyndi. Hins vegar verður þessi reynsla hennar e.t.v. að sumu leyti til þess að hún freistast til þess að alhæfa - alhæfa um milljarð manna sem er dreifður um allar heimsins grundir, er hluti af alls kyns gjörólíkum menningarstraumum og þar sem hver manneskja er þar að auki einstakt tilvik. Hún getur vissulega haft nokkuð að segja um sinn bakgrunn en hversu miklar forsendur hefur hún til dæmis til þess að fella dóma um samfélög fyrrum trúsystkina sinna í Suðaustur-Asíu, Bosníu, Kína eða annars staðar þar sem að stór samfélög Múslima eru til en trúin er stunduð á allt annan hátt en í Sómalíu eða Saudi-Arabíu?

Þar með er ekki sagt að lítið eigi að gera úr baráttumálum Hirsi Ali. Það gagnast engum að loka augunum fyrir því að kvennabarátta er komin mun skemur á veg í þeim heimshluta þar sem hún á uppruna sinn, trúin ræður vissulega allt of miklu og er sannarlega skelfilegt kúgandi afl, til dæmis í hennar heimalandi Sómalíu. Það er hins vegar vafasöm leið að beita dæmum þaðan til þess að alhæfa hluti um rúman milljarð mann og kenna trúnni um eitthvað sem fremur er bundið í slæma arfleið og valdamisnotkun þar sem trúin er notuð sem skálkaskjól.

Að öllu þessu sögðu þá verður ekki fram hjá því horft að sjálfsævisaga Ayaan Hirsi Ali er mögnuð saga hugaðrar konu.

Hundehoved fjallar um norsk-dönsku fjölskylduna hans Asgers, sem er myndlistarmaður, nýkominn heim frá Amsterdam til þess að ganga frá lausum endum í tengslum við fjölskyldu sína. Fókusinn er fyrst og fremst á föðurfjölskyldu hans, hjá hjónunum Askild og Björk og börnum þeirra sem flækjast um allan Noreg þar sem Askild helst aldrei lengi í starfi á hverjum stað enda óalandi og óferjandi vegna drykkjuskapar og erfiðrar lundar. Askild sat í fangabúðum nasista í Þýskalandi í stríðinu og er upp frá því markeraður og leitar eftir það stíft í flöskuna. Lýsingin á hjóna- og fjölskyldulífi Askilds og Björk finnst mér vera sterkasti þáttur þessarar bókar, eiginlega með eindæmum góður.

Ástæðan er fyrst og fremst sú að hún afhjúpar og afbyggir þá klisju sem alltaf skýtur upp kollinum öðru hvoru að fjölskyldulíf í gamla daga hafi verið miklu betra en núna þar sem hver þekkti sinn stað í tilverunni, allir fengu heitan mat í hádeginu og svo framvegis. Staðreyndin er hins vegar miklu frekar sú að á þessum tíma fór mikil orka og barátta í það að láta allt líta vel út á við þó að allt væri í rjúkandi rúst inn á við. Valdastöðu kvenna á þessum tíma er vel líst í þessari bók, hvernig Björk stendur ráðalaus gagnvart svívirðilegri framkomu og drykkjuskapar maka síns og hvernig hún lokast inni í aðstæðum sem hún hefur ekki nokkuð vald yfir. Maður kannast við svipaðar sögur úr eigin ættgarði.

Áfram heldur sagan og lýsir einnig uppvexti syni hjónanna Askilds og Bjarkar, sem jafnframt er faðir sögumannsins. Einnig koma við sögu systkini föðurins og aðrir ættingjar. Þá er einnig vikið að sögu móður sögumannsins og foreldra hennar.

Í heildina má vel skilja af hverju Hundehoved náði slíkum vinsældum enda eru svona ættarsögur yfirleitt afar vinsælt efni. Bókin er ágæt en verður nokkuð langdregin þegar að á líður og svo verður nú ekki heldur beint sagt að þessi bók marki einhver sérstök tíðindi í dönskum bókmenntum. Voðalega hefðbundin og jafnvel fremur gamaldags í raun.

Engu að síður ágætt.

**1/2

Þetta er fín bók og alveg er merkilega margt í henni sem maður hefur rekið sig á sjálfur. Væri of langt mál að fara að telja upp dæmi hér nema bara að ég segir að ég tek hattinn ofan af fyrir Allende hvað hún þorir að vera miskunnarlaus í gagnrýni sinni á þjóð sína (gagnrýnin sýnist mér í flestum tilvikum vera fyllilega réttlætanleg). Það er ég hræddur um að maður yrði stjaksettur fyrir hroka ef maður mætti með svipaða bók upp á arminn um Íslendinga í einhverri heimferðinni sinni. Eins og það gæti nú verið hressandi að fylla heilan doðrant með slíkum bersöglislýsingum á íslenskri þjóðarsál.

Ætli ég lesi þessa bók samt nokkuð í þriðja skiptið. Hún er samt fín.

**1/2

Fórnarlömbum harðstjóranna er með þessu sýnd fullkomin lítilsvirðing og látið er í það skína að allt sé þetta nú afstætt og háð hinu og þessu.

En harðstjórnir eru ekki afstæð fyrirbæri. Þær eru alltaf vondar; ofsækja, hefta og pína fólk alveg sama hvar í veröldinni þær skjóta rótum og undir fána hvaða hugmyndafræði þær berast á.

Þetta kemur skýrt fram í einkar aðgengilegri og læsilegri bók blaðamannsins Pamelu Constable og fræðimannsins Arturo Valenzuela, A Nation of Enemies. Umfjöllunarefnið er Pinochet-árin í Chile. Höfundarnir bregða á það ráð í bókinni að skipta köflunum í mismunandi sjónarhorn á einræðistímann. Þetta er einkar vel til fundið því að það gefur lesandanum tækifæri til að kynnast því hvernig ólíkir hópar og ólík kerfi samfélagsins brugðust við harðstjórnartímanum.

Þannig er kafli um ríka fólkið, fátæka fólkið, harðstjórann sjálfan, herinn, lögin, lögmál óttans, embættismennina og svo mætti áfram telja. Í stuttu máli sagt má segja að auðvitað var upplifun ólíkra hópa af harðstjórninni ólík. Ein ógnvekjandi staðreynd lýsir þó í gegnum allt; það hversu óhugnanlega fljótt allir þeir sem á einhvern hátt gátu haft hag af kerfinu gáfu því sitt samþykki þrátt fyrir að allir mættu vita að í harðstjórnarríkjum færi ýmislegt óhreint fram á bakvið luktar dyr.

Ógnarstjórn Pinochets hafði engar góðar hliðar. Leynilögregla Pinochet var með eindæmum grimm og samviskulaus, þjóðin klofnaði í herðar niður, teórískt frjálshyggjukerfi lagði líf millistéttarfólks og fátækra í algjöra rúst og óttinn umlukti allt og hélt þjóðinni í heljargreipum. Meira að segja efnahagskerfið, sem stundum er sagt vera það eina góða sem kom út úr Pinochet-tímanum, var hlálegt dæmi raða mistaka sem áttu sér orsök í því að hreinstefnumenn á sviði frjálshyggju fengu að praktísera sínar kenningar óáreittir og leyfðist það að meðhöndla fólk eins og prósentur í reiknilíkani. Sýnir manni fram á að ótamin frjálshyggja er ekki síður fjarstæðukennd kenning í praxís en ótaminn sósíalismi til dæmis.

Eftir tímabil Pinochet stóð þjóð í rjúkandi rúst. Nú árið 2007, sautján árum eftir valdaafsal einræðisstjórnarinnar eru chíleanskir stjórnmálamenn enn þá einna uppteknastir við að lappa upp á hluti sem brotnir voru niður af harðstjórninni og byggja upp lýðræðisríki sem laust er við blóðug fingraför Pinochets og hans kóna.

A Nation of Enemies er góð lexía fyrir alla þá sem segja afsakandi ,,en..." þegar að grimmir harðstjórar berast í tal.

Um Pinochet er nefnilega ekkert gott að segja.

Þessi viðbrögð komu mér nokkuð á óvart en sýndu mér jafnframt fram á hversu sterk viðbrögð þessi frægasti núlifandi rithöfundur Tyrkja kallar fram í heimalandi sínu. Það er ekki annað hægt en að vera nokkuð forvitinn um verk slíks höfundar, ekki síst eftir að sá hinn sami er sæmdur sjálfum æðsta lárviðarkransi bókmenntaheimsins. Því tók ég mér forvitinn eina af hans frægustu bókum í hönd; bók sem heitir Snow í ensku þýðingunni sem ég las.

Snow, eða Snjór eins og hún héti vafalaust í íslenskri þýðingu, fjallar um skáldið Ka sem snýr aftur til heimalands síns Tyrklands eftir áralanga útlegð í Þýskalandi. Hann ferðast alla leið til smábæjarins Kars sem liggur nánast upp við austurmörk Tyrkjaríkis. Þangað fer hann undir því yfirskini að han hyggist skrifa um sjálfsmorð unglingsstúlkna á staðnum. Í Kars hittir hann fyrir gamla skólasystur sem hann hyggst reyna að sjarmera upp úr skónum, yngri systur hennar sem gengur fremst í flokki ungra kvenna sem heimta að fá að bera slæðuna, föður þeirra, ungan fúndamentalista sem eftirlýstur er fyrir glæpi sína og fleiri þá sem mikil áhrif eiga eftir að hafa á líf hans þessa daga í smábænum þar sem að allir snjóa inni og verða því innlyksa í atburðarásinni.

Bókina má skilja sem einhvers konar allegóríu eða Kars sem einskonar míkrokosmos fyrir tyrkneskt samfélag og þau miklu átök sem þar eiga sér stað og til dæmis hafa verið talsvert í fréttum það sem af er þessu ári. Þessi átök eru fyrst og fremst milli Austurs og Vesturs, frjálslyndis og strangs sekúlarisma í anda Atatürks gegn trúaráherslum og siðalögmálum í anda Islam. Inn í þetta blandast svo átök þjóðfélagshópa, líkt og barátta Kúrda innan ríkisins, og svo hin klassíska átakalína milli sveitanna og höfuðborgarinnar og brottfluttra og þeirra sem eftir urðu.

Snjór er um margt merkileg bók út frá þessu sjónarhorni. Hins vegar verður ekki sagt að hún haldi nógu vel sem bókmenntaverk og satt best að segja veldur hún nokkrum vonbrigðum. Sérstaklega vegna þess að á hana var sérstaklega minnst þegar rökstutt var hvers vegna Pamuk hefði fengið Nóbelinn í fyrrahaust.

Snjór fær engu að síður ***.

Þannig að nú þarf ég að finna mér eitthvað annað svona álíka létt og aðgengilegt til þess að stytta mér stundirnar við húsverkin.

** stjörnur

Farewell to Arms hefur að geyma sama blátt-áfram-stílinn sem Hemingway er svo þekktur fyrir þar sem flóknari hlutir lúra þó undir niðri. Þarna er líka að finna stemningar frá Ítalíu og Sviss líkar þeim sem láta engan ósnortinn í A Moveable Feast, þar sem að París er dásömuð.

Meistaraverk sem fær ***1/2 stjörnu

Nú á vordögum kom út ný bók þessa ástsæla Murakamis. Um er að ræða nóvellu sem í enskri þýðingu nefnist After Dark. Alltaf er það með heldur blendnum hug sem maður tekur sér í hönd ný verk sinna uppáhaldshöfunda því óneitanlega eru kröfurnar alltaf miklar um það að þær standist fyrri snilldarverkum snúning. Í tilviki After Dark má hins vegar segja að óttinn er ástæðulaus. After Dark er nefnilega í toppklassa.

After Dark hefur yfir sér nokkuð fútúrískt yfirbragð og einhver stórabróðursblær er undirliggjandi alla söguna í gegn. Frásagnarmátinn er á einhvern hátt afar myndrænn og stundum líður manni eins og maður sé dottinn ofan í eina af þessum ,,Short Cuts"-myndum sem mikilla vinsælda hafa notið á síðustu árum (s.s. Magnolia, Crash og fleiri). Þannig eru sagðar sögur af einstaklingum, hverjum í sínu horni, sem allir tengjast sömu atburðarásinni nótt eina í Tókýó.

Sögusviðið er þessi eina nótt í japönsku höfuðborginni og við fáum að fylgjast með ungri stúlku á næturbúllu, systur hennar í draumheimum, strák sem æfir sig með djasshljómsveit, lúbarinni kínverskri vændiskonu, kvalara hennar og fleiri næturhröfnum. Ég nefndi áður hversu myndræn sagan væri en við það bætast alltumlykjandi værukærir djasstónar (eitt af leiðarstefum í bókum Murakamis) sem líða út úr myrkrinu.

After Dark hefur allt sem sannir aðdáendur Murakamis kunna svo vel að meta í bókum hans. Ljúfsár saga af ungmennum í tilvistarkreppu, einmanaleiki og firring, góður skammtur af mystík og þokukenndri fortíð og svo örlítið ,,sæ-fæ" svona í leiðinni. Og svo auðvitað kettir, djass, hafnarbolti og allt hitt.

Sem sagt: Murakami, eins og hann gerist bestur.

***1/2

Hvort sem sú skoðun byggir eða byggir ekki á ofmati á mikilvægi Piu Kjærsgaard er alla vega ljóst að enginn danskur stjórnmálamaður vekur upp jafn sterkar tilfinningar hjá þjóð sinni og formaður Danska þjóðarflokksins gerir. Stuðningsmenn hennar dá hana og dýrka sem sinn eina og sanna lausnara meðan að ekki er ofmælt að segja að andstæðingar hennar hafi hreinasta viðbjóð á skoðunum hennar og framsetningu þeirrar pólitíkur sem hún stendur fyrir.

Í bókinni Succes eftir blaðamennina Nikolaj Sommer og Sune Aagaard er sögð saga þessa litríka stjórnmálamanns, allt frá æsku til samtíðar. Sagan er þroskasaga millistéttarstúlku frá Kaupmannahöfn sem allt fram að þrítugu virðist ætla að feta hefðbundin spor kvenna af sinni kynslóð. Hún starfar þá við heimaaðhlynningu og sinnir þar að auki börnum og búi. En smám saman fer hún að skipta sér af pólitík og upp úr því gerast hlutirnir hratt.

Hún heillast af Mogens Glistrup og gengur til liðs við flokk hans Fremskridtspartiet og samsamar sig hugmyndum um litla ríkisforsjá og stranga innflytjendalöggjöf. Eftir því sem fram líða stundir skerpast þó línurnar á milli Glistrup og hennar og að lokum er svo komið að þau tvö eru fulltrúar höfuðandstæðra afla innan flokksins. Átökin hámarkast svo um miðjan tíunda áratuginn og enda með því að Pia Kjærsgaard og hennar hópur gengur úr Fremskridtspartiet og stofnar sinn eigin flokk 1995, Dansk Folkeparti.

Það er einkar athyglisvert að lesa um þær mismunandi hugmyndir sem að Glistrup og Kjærsgaard hafa um hina pólitísku nálgun. Hugmyndafræðin í Fremskridtspartiet byggði á anarkísku kerfi þar sem að öllu yfirvaldi var hafnað nema að því leyti að fólk sótti almennt traust sitt til Glistrups. Þetta sætti Kjærsgaard sig ekki við, hún vildi flokksaga, þoldi ekki sérvitringa og uppreisnarfólk í sínum hópi og vildi hafa skýran valdapýramída til að styðjast við.

Þetta endurspeglaðist svo í þeirri hugmyndafræði sem lagt var upp með þegar að Dansk Folkeparti var settur á laggirnar. Segja má að sá flokkur byggist að meira eða minna leyti á Piu Kjærsgaard. Hún samdi reglur flokksins, kom þar á stífum flokksaga þar sem hún áskildi sér þann rétt að geta bæði neitað fólki um aðild og geta hent því beinustu leið út án nokkurrar áfrýjunar. Hún fékk (og fær) að ráða öllu sem hún vildi ráða og hefur aldrei liðið nein frávik frá stífum flokksaga.

Segja má með sönnu að Pia hafi, því miður, reynst ákveðinn ,,trendsætter" þegar kemur að málefnum útlendinga. Þar hafa afar ógeðfelldar og hatursfullar skoðanir hennar í áranna rás smitað út frá sér í dönskum stjórnmálum svo að því er nú þannig komið að nánast allir danskir stjórnmálaflokkar (hugsanlega að Socialistisk folkeparti, Radikale venstre og Enhedslisten undanskildum) eru smitaðir af tortryggnum viðhorfum í garð innflytjenda.

Skoðanir Piu í þessum málaflokki eru einlægar og hafa lítið breyst í áranna rás. Í öðrum efnum fellur hún hins vegar undir svokallaðan popúlisma þar sem að sannfæring hennar í einstökum málum fer mikið til eftir því einu hvað henni sýnist meirihluti dönsku þjóðarinnar kjósa í það og það skiptið.

Almennt séð má þó segja að hún hafi róið inn á mið þar sem að áður voru hefðbundnir kjósendur sitt hvorum megin við miðju og meðal annars hoggið nokkuð mikið í gamalgróinn kosningahóp sósíaldemókrata. Þetta er fyrst og fremst ófaglært fólk, það sem áður var talið til verkamannastéttar, fremur utan af landi en úr stóru bæjunum og meira eldra fólk en yngra.

Þessum hópi finnst hann oft hafa setið eftir í síðnútímavæðingu allra síðustu áratuga með aukinni alþjóðavæðingu, umróti í atvinnuháttum og streymi fólks landa og heimsálfa á milli. Það vill fá gömlu, góðu Danmörk aftur eins og hún leit út í Matador-þáttunum og Húsinu á Kristjánshöfn. Stefna Dansk Folkeparti er meðvitað sérsniðin fyrir þennan hóp en í henni felst andstaða við öll fyrrnefnd einkenni hins síðnútímavædda samfélags: andstaða við Evrópusambandið og ýmsa aðra alþjóðasamvinnu, þjóðernisleg hylling ímyndaðra ,,danskra gilda" og kynding undir hugmyndir um innflytjendur sem þjóðfélagsmein. Hinu síðastnefnda er svo gjarnan stillt upp gegn niðurskurði í velferðarkerfinu, einkum á þjónustu við aldraða, og því haldið fram að innflytjendur sogi allan pening úr velferðarkerfinu.

Þessi uppsetning er svo sem ekkert einstök og á sér samsvörun víða um Evrópu (athyglisvert væri til dæmis að skoða Frjálslynda flokkinn á Íslandi í þessu samhengi). Danska uppskriftin hefur hins vegar heppnast einstaklega vel vegna þess að Pia Kjærsgaard er einkar klókur stjórnmálamaður og virðist kunna sinn Machiavelli ansi vel því að hún er bæði tækifærissinnuð en sér jafnframt ávallt nokkra leiki fram í tímann.

En eins og allir lesendur Furstans hans Machiavelli vita, þá þarf það alls ekkert að fara saman að vera klókur og láta gott af sér leiða. Innlegg Piu Kjærsgaard inn í dönsk stjórnmál hefur þannig einkum einkennst af því að hvetja til fordóma og andúðar á innflytjendum, þeim þjóðfélagshópi sem veikastur er fyrir í hverju samfélagi. Þar hefur hún ekki vílað fyrir sér að snúa út úr staðreyndum og spila á neikvæðar tilfinningar fólks í stað þess að halda sig við málefnalega umræðu.

Í öðrum málaflokkum hefur pólitík Piu Kjærsgaard einnig snúist um fortíðarglýju til löngu horfins samfélags sem aldrei kemur aftur og afneitun á staðreyndum alþjóðavædds samfélags á 21. öldinni. Myndi hugmyndafræði Piu Kjærsgaard komast í fulla framkvæmd myndi blasa við fullkomið gjaldþrot dönsku þjóðarinnar með tilheyrandi handstýringu til gamalla tíma. Danir hafa nú þegar að nokkru leyti sopið seyðið af ógeðfelldri pólitík hennar á sviði innflytjendamála og hafa á undanförnum árum oft uppskorið hneykslan og skömm alþjóðasamfélagsins fyrir brot sín á réttindum innflytjenda og viðhorf gagnvart þeim.

Þetta hefur valdið því að víða hefur hugmyndin um hinn frjálslynda og viðfelldna Dana vikið fyrir staðalmyndinni af hinum þröngsýna og fordómafulla Dana. Þetta er sorglegt, sérstaklega þegar litið er til þess að með þessu hefur Pia Kjærsgaard náð að sverta heila þjóð, þar sem meirihlutinn er þó enn þá jafn indæll og geðslegur og hann hefur alltaf verið.

Ekkert bendir sérstaklega til þess að vegferð Piu Kjærsgaard í danskri pólitík sé lokið. Enginn ætti til dæmis að láta það koma sér á óvart að áhrif hennar muni halda áfram að vaxa og það má til dæmis alveg ímynda sér það að einn daginn nái flokkur hennar alla leið inn í ríkisstjórn og Pia setjist þá í einn ráðherrastólanna.

Áður en það gerist leyfir maður sér hins vegar að vona að danska þjóðin ákveði fljótlega að breyta um stefnu, taki aftur upp sinn viðfelldna og frjálslynda stíl og horfi til framtíðar í stað þess að leyfa mikið lengur tortryggnum afturhaldsöflum Piu Kjærsgaard að ráða miklu meiru en hún hefur í raun umboð til.

Í þetta sinn var það síðasta Wallander-bókin sem maður ætti þó kannski frekar að kalla einhvers konar eftirmála því að síðasta bókin er í rauninni bókin á undan. Ástæðan er sú að í þessari bók er Kurt Wallander ekki lengur aðalpersónan. Hann er þó ekki langt undan. Aðalpersónan er hins vegar Linda, dóttir Kurts, sem lengi reyndi að flýja þau örlög sín að enda eins og pabbi sinn en varð á endanum undir og er í þessari bók orðin lögga á löggustöðinni í Ystad.

Allt annað í bókinni er hins vegar í anda hefðbundinna Wallander-bóka og því er alveg óhætt að setja hana í flokk þeirra hinna. Ástæðulaust er að rekja söguþráðinn eitthvað sérstaklega enda gerir það ekki annað en að skemma fyrir tilvonandi lesendum þegar slíkt er gert í tilviki glæpabókmennta.

Innan frosten er jafn-næs og gott við uppvaskið og allt hitt stöffið hefur yfirleitt verið. Mjög banalt og klisjukennt náttúrlega - en hver vill hlusta á eitthvað flókið og heilabrjótandi við uppvaskið, eins og það sé ekki nóg að einbeita sér að burstanum og bollanum og heitu bununni?

Enginn Wallander-aðdáandi verður sem sagt svikinn af þessari.

**1/2 af fjórum.

Bókin sat á metsölulistum í fyrra og hlaut nokkuð lof gagnrýnenda víða um heim. Hún segir frá Oskar, níu ára gömlum dreng í New York sem missti föður sinn í árásunum á Tvíburaturnana 11. september 2001. Oskar verður sér úti um tilvalið tækifæri til þess að takast á við föðurmissinn þegar að hann finnur lykil í umslagi í eftirlátnum eigum föður síns. Utan á umslaginu stendur ,,Black" og Oskar ákveður að ganga í það mál að finna það út að hverju lykillinn gengur. Hann ákveður því að heimsækja alla tæplega 500 New York-búa sem bera eftirnafnið Black og athuga hvort einhver þeirra getur orðið að liði.

Inn í söguna fléttast síðan saga ömmu Oskars og afa, en þau voru fórnarlömb annarrar árásar: Loftárásanna á Dresden í lok seinni heimsstyrjaldarinnar.  Þessir kaflar frásagnarinnar virka stundum truflandi í frásögninni en eru þó um margt ákaflega vel uppbyggðir.

Sterkasti hluti sögunnar er samt sem áður persónulýsing Oskars og óhætt er að fullyrða að Safran Foer takist frábærlega að draga upp mynd af níu ára barni að takast á við mikla sorg. Bæði er þar átt við myndina af þroskastigi barnsins og ástandi þess. Höfundurinn fær því stóran plús fyrir þann part sögunnar og annan raunar fyrir framvinduna sjálfa sem er lipur og áhugaverð.

Sagan fær því *** af fjórum.

Í tilviki Auster er hér um að ræða nóvellu sem á frummálinu ber titilinn Travels in the Scriptorium (,,Rejser i scriptoriet" í danskri þýðingu). Þegar þetta er skrifað er bókin enn ekki nema komin út á hluta hins engilsaxneska málsvæðis en Danir virðast hins vegar halda forskoti sínu því að við bókarútgáfuna í fyrra hefur nú bæst dönsk hljóðbókarútgáfa umræddrar nóvellu Austers. Þá útgáfu verksins hef ég undanfarið haft í eyrunum á ferðum mínum á milli staða.

Segja má að Paul Auster leiti að vissu leyti nokkuð til upprunans sem skáldsagnahöfundur í nóvellu þessari. Hann hafði að vissu leyti slegið nýjan tón sem rithöfundur með hinni gamansömu Brooklyn Follies þar sem einhver hitti naglann á höfuðið þegar að hann sagði að Paul Auster væri farinn að skrifa bækur sem væru eins og Woody Allen-myndir (og ekkert nema gott um það að segja enda Brooklyn Follies frábær bók). Travels in the Scriptorium hefur hins vegar fremur yfirbragð New York-þríleiksins og kannski þá helst Ghosts, annars hluta þríleiksins - svona fljótt á litið, alla vega.

Auster fer reyndar alls ekki leynt með tengingu í fyrri verk í þessari nýjustu bók sinni. Hann gengur reyndar svo langt að kynna til sögunnar fjölmargar af söguhetjum annarra skáldsagna sinna, sem ýmist koma beint við sögu eða standa í bakgrunninum. Raunar minnir mig að ég hafi lesið viðtal við Auster í fyrrasumar þar sem að því var velt upp hvort að hann væri í raun að tengja allt höfundarverk sitt í eina, stóra og mikla sögu. Það verður spennandi að fylgjast með því hvert sú hugsanlega stefna hans leiðir hann í næstu verkum.

Ekki er alla vega annað að sjá en að henni sé haldið við í augnablikinu því að nýjasta verkefni rithöfundarins fræga er kvikmyndin The Inner Life of Martin Frost sem dyggir lesendur Auster muna kannski eftir sem kvikmynd sem kom fyrir í The Book of Illusions, skáldverki Austers frá 2002.

Travels in the Scriptorium er annars hálfgert stofudrama sem fjallar um hinn gleymna Mr. Blank sem vaknar einn daginn í herbergi þar sem hann kannast ekkert við sig og dagurinn sem í hönd fer gengur út á það að rifja upp og passa sig á því að gleyma því þó ekki sem nýbúið er að minna hann á. Mr. Blank lifir því í ruglingslegri veröld á mörkum veruleika og ímyndunar og segja má að Auster takist að smita lesandann af sömu tilfinningu.

Í það minnsta þurfti ég að hafa mig allan við til þess að ráða þær gátur og þær vísanir sem Auster leggur reglulega fyrir lesandann. En kannski danski upplesturinn (sem annars var til mikils sóma) flæki málin fyrir þann sem ekki drakk dönskuna með móðurmjólkinni, svo og hlustunin í stað lestrarins. Eða kannski er maður bara ekki nógu víðlesinn eða gáfaður!

Hvað sem því líður þá verður ekki sagt að hér sé á á ferðinni neinn burðarbiti í ritverki Paul Auster. Því miður, verð ég því að telja Travels in the Scriptorium til síðri verka Auster, af þeim sem ég hef yfir höfuð lesið.

Vonandi tekst Auster betur upp í næsta verki þar sem hann heldur ef til vill áfram hinu stóra ætlunarverki sínu að búa til eina og stóra Paul Auster-epík úr ritverki sínu.

Það sem gerir bækur Wikströms svo skemmtilegar og áhugaverðar er að hann ljáir þeim persónulegan blæ og svo er hann alltaf að rabba um þetta og hitt áhugavert og vitnar síðan óspart í góðar bókmenntir héðan og þaðan.

Wikström því jafngóður og áhugaverður og áður.

*** af fjórum.

Góði dátinn Svejk tilheyrir tvímælalaust háklassískum bókmenntaverkum 20. aldarinnar, jafnvel þótt að verkið sé óklárað. Hasek ætlaði víst að koma sex bindum sögunnar út en hann fékk tæringu og féll skyndilega frá og náði því einungis að ljúka fjórum bindum. Sagan um góða dátann Svejk endar því á fremur skarpan hátt í miðri atburðarás.

Sagan um Svejk er einhver þekktasta stríðsádeila heimsbókmenntanna og hefur skírskotun til stríðsrekstrar mannkynsins um allar grundir í dag, líkt og hún gerði fyrir þeim 85 árum sem liðin eru frá fyrstu útgáfu hennar.

Húmorinn er alltumlykjandi og Gísli sér til þess að glæða hann þvílíku lífi að úr verður hin besta skemmtun.

Góði dátinn Svejk í upplestri Gísla fær ***1/2 af fjórum.

Nokkrir upplesarar skiptust á um lesturinn. Þeir voru allt frá því að vera þrælgóðir til þess að ver óþolandi. Leiðinlegt þegar að slæmir upplesarar nánast skemma sögur fyrir manni.

The Elephant Vanishes fær **1/2 stjörnu af fjórum.

Skuggi vindsins á það sameiginlegt með Harry Potter að í báðum tilvikum er um að ræða marflatar og klisjukenndar sögur sem eru eins og afrakstur af einhverju dauðhreinsuðu rithöfundanámskeiði þar sem öllum formúlum er jú fylgt en útkoman er jafnandlaus og lyftutónlist.

Kannski er það einmitt þetta sem virkar til þess að ná hylli alls fjöldans og komast í efsta sæti á vinsældalista: Búa til svona bókmenntalegan skyndibita.

Ég hlustaði þó til enda af sömu ástæðu og maður gerir oft þegar að maður er að reyna að komast að því hvað öllum hinum fannst svona stórmerkilegt og frábært við eitthvað sem allir eru að lesa og öllum finnst gott.

Niðurstaðan er hins vegar: Álíka innihaldsrík og Hagkaupsbæklingur. Sem sagt, rusl.

Saturday vakti sérstaka eftirvæntingu í huga mínum þar sem að bókin er hluti af því sem kalla má ,,eftir 11. september"-list (post-9/11 á ensku) og snýst um viðbrögð listamanna og úrvinnslu á þeim atburðum og þeirri heimssýn sem upp hefur sprottið í kjölfar hryðjuverkanna afdrifaríku haustmorgun einn árið 2001. Lítið hefur farið fyrir slíkum verkum í íslenskum bókmenntum, Eiríkur Norðdahl sagði reyndar að Hugsjónadrusla hans félli í þennan flokk en ég greindi hins vegar allt önnur áhrif í þeirri bók.

,,Post-9/11"-einkenni Saturday felast einkum í þeirri undirliggjandi hræðslu og öryggisleysi sem búið hefur um sig í huga heilaskurðlæknisins Henry Perowne þrátt fyrir að allt gangi honum í haginn, bæði í einkalífi og starfi. Hann hefur einhverja ónotatilfinningu fyrir því að hann lifi við svikalogn og að hvenær sem er geti farið að hvessa allt í kringum hann þannig að allt fjúki um koll.

Saturday lýsir á nostursamlegan hátt laugardegi í lífi heilaskurðlæknisins þar sem McEwan beitir nánast ,,proustískri" nákvæmni til þess að varpa ljósi á hvern atburð dagsins. Og svo að Braga Ólafssyni sé nú aftur blandað í umfjöllunina þá kemur það skýrt fram bærði í Saturday og Hvíldardögum Braga að það getur oft verið mun flóknara að takast á við lífið á frídögum en á öðrum tímum. Dagur Perownes verður nefnilega mun átakanlegri og illviðráðanlegri en hann hafði nokkurn tíma gert sér í hugarlund í bítið þegar að hann reis úr rekkju.

McEwan lýsir viðburðum laugardagsins 15. febrúar 2003. Dagsetningin er fjarri því að vera tilviljunarkennd vegna þess að á þessum degi fóru fram fjölmennustu mótmæli í sögu Bretlands þegar að hundruð þúsunda (eða jafnvel á aðra milljón, alveg eftir því hverjir töldu) göngufólks þrammaði um stræti Lundúna til að mótmæla fyrirhugaðri innrás Bandamanna á Írak. Þrátt fyrir að Perowne telji sig ekki eiga beint erindi í gönguna þá setur hún mikið mark á atburðarás dagsins hjá honum.

Mótmælin verða einnig til þess að koma róti á huga Perownes. Perowne er því (æskilega) marki brenndur að því meira sem hann kynnir sér rökræður þeirra sem mæla með og á móti innrásinni þá vakna einungis fleiri spurningar og efinn eykst um að til sé einhver stóri-sannleikur eða afdráttarlaus afstaða. Hann ver því á mis málstað fylgjenda og andstæðinga innrásarinnar eftir því við hvern hann ræðir og eftir hvaða rökum hann veltir upp hverju sinni.

Kannski er djarft að halda eftirfarandi fram en það er engu að síður freistandi að velta því upp að þessar vangaveltur endurspegli efasemdir höfundarins um að rökræðurnar snúist um rétt gegn röngu, gott gegn illu, svart gegn hvítu. Hvað sem því líður þá er ekki ólíklegt að margir lesendur geti fundið sig í svipaðri aðstöðu. Hann á nefnilega glettilega oft við gamall botn úr íslenskri ferskeytlu: ,,Sá er viss í sinni sök/sá er ekkert skilur". Því meira sem fólk reynir að komast framhjá alhæfingum og slagorðum annarra í afstöðu sinni og reynir í stað að byggja upp eigin afstöðu, því líklegra er að fleiri spurningar vakni á leiðinni en að svör fáist.

Þetta er vel gert hjá McEwan. Það hefði verið lítið mál fyrir hann að búa til einhvern móralskan besserwisseratón þar sem Blair er kallaður bjáni en mótmælendur eru hafðir upp til skýjanna. Þess vegna verður ,,post-9/11"-þáttur bókarinnar á einhvern hátt ábyrgur og marktækur.

Eins og í Amsterdam, þá hefur McEwan greinilega lagt nokkuð á sig til þess að kynnast hugarheimi og vettvangi þeirrar atvinnugreinar sem aðalpersónan stundar. Þó að ég heillist persónulega meira af hugarheimi tónskáldsins í Amsterdam en heilaskurðlæknisins í Saturday þá er lýsingin ekki síðri og til meðmæla skal teljast að höfundi tókst að framkalla klígju hjá mér með mjög svo myndrænum lýsingum af heilauppskurðum.

Margt fleira gott væri hægt að segja um Saturday, bæði atburðarásina, uppbyggingu og bakland bókarinnar. Hér verður þó látið staðar numið en látið nægja að mæla mjög með Saturday. McEwan leggur hér fram mjög mikilvægt og gott framlag skáldsögunnar til umræðunnar um hina hröðu og oft miskunnarlausa atburðarás sem árásin á Tvíburaturnana hefur leyst úr læðingi.

Í tilviki spænsku borgarastyrjaldarinnar eru það hin svokölluðu lýðræðisöfl sem hafa fengið stimpilinn ,,góðu kallarnir" í söguskoðun undanfarinna áratuga. Slík gagnrýnislaus söguskoðun er hins vegar engum holl, sérstaklega ekki í stríði þar sem reglan er yfirleitt sú að fáir eru jafn göfugir og góðir og þeir láta líta út fyrir eftir á.

Í þessu tilviki er því hressandi að kynnast hlið George Orwells í bók hans Homage to Catalonia þar sem hann segir frá þátttöku sinni í spænsku borgarastyrjöldinni þar sem að hann barðist með POUM-sveitum stjórnleysingja. Orwell gerir afar vel í þessari bók, sérstaklega með hliðsjón af ritunartíma sögunnar (lok 4. áratugarins), þegar að hann sýnir fram á góðar og slæmar hliðar allra fylkinga. Stríðið er því ekki svarthvítt í augum Orwells og lýðræðisöflin eru oft ekki hótinu skárri en fasistarnir í stefnu sinni og baráttuaðferðum.

Það sem dregur úr gæðum þessarar bókar er hin sérbreska kaldhæðni sem oflitar bókina og gefur henni yfirborðskenndan brag þar sem einlæg frásögn hefði átt mun betur við.

Garton Ash originally moves to Berlin to study Nazi-Germany but soon his interest turn to another German autocracy, current and only across a wall of concrete dividing his city of residence. He therefore accepted a scholarship and moved to the eastern part of Berlin where he not only studied history but also became part of it. STASI soon began to follow his everyday life in East-Berlin. STASI’s successful methods of hysterical investigation of its citizens and visitors not only included the employees of the secret police but also the so-called ‘IM’ (“Inoffiziele Mitarbeiter”); members of the general public that would, sometimes with hesitancy, sometimes not, report to STASI about their fellow citizens.

Garton Ash describes how some of the people that he communicated with at the time turned out to be IMs that reported on him to STASI. Fortunately Garton Ash is not one of those unfortunates that found out that the people they had the most intimate relationship with, even spouses, had been the ones that reported on them. Still, such horrible examples fill Garton Ash with suspicion which leads him, for example, to wonder whether a former girlfriend in East-Berlin was in fact a Trojan horse for the STASI to have him under further supervision.

STASI’s investigation of Garton Ash resulted in a 325-page file, which is rather minimal in comparison to the usual length of files. The files reflected well the hysterical occupancy of the totalitarian state to keep an eye of the population. The extent of STASI was vast; in the final years of East-Germany STASI employed 90,000 people full-time and had, in addition, 110,000 IMs. No wonder that unemployment became a problem in the Eastern part after reunification!

Garton Ash’s approach is mostly the one of understanding and forgiveness. He tries to realize the difficulties of having an individual will in a strong totalitarian system that does not tolerate disobedience to the state’s policy or rules. He is lucky enough to be a sort of a ‘free rider’ for the most of his time behind the Iron-Curtain. That might explain why he does not have the same difficulties of understanding and forgiving as he might have if the reports on him had led to more serious actions than a ban from visiting the Communist bloc for some time.

He, actually, later experiences the real anxiety himself when he falls in love with a local girl in Poland and therefore becomes included in the fate of people who live by the everyday-fear of its totalitarian authorities. If this would have happened sooner and the reports on Garton Ash would have resulted in affecting his fiancée or their relationship in a harmful way, had he been as ready to understand and forgive? It is not easy to say.

The File makes one think about the difficult choices people in totalitarian states have to make between collaboration and resistance. It is hard for those who have never experienced a dictatorship to realize how difficult it can be to swim against the tide, especially when one’s loved ones may suffer harshly from it. For us, those who are brought up in democracies, it might be more relevant to use this book as an example about how we will end up if countries around the world pursue their post-9/11 ongoing policy of increased supervision of the public. The governments of today claim to pursue this policy of supervision for the “general good”. We should bear in mind that so did STASI.

Það sem mest kom á óvart við lestur þessarar bókar er hversu ítalska þjóðin er í raun veik eining og nýtilkomin. Lappalainen segir til dæmis frá því að það hafi ekki verið fyrr en á sjöunda áratug síðustu aldar sem að meirihluti Ítala töluðu ítölsku. Þjóðin er nýleg og tilbúin heild sem samanstendur af fólki sem frekar virðist líta á sig sem fulltrúa sinna héraða og landshluta en þjóðar sinnar. Það eru auðvitað ekki nema 150 ár síðan að Ítalía var búin til þannig að ekkert af þessu ætti svo sem að koma á óvart - þó að það geri það nú samt.

Margt fleira var forvitnilegt og skemmtilegt í þessari bók. Mæli með henni fyrir Ítalíufara sem vilja fræðast ögn um gestgjafa sína.

Eftir árangurslausa leit í bókabúðum og á bókasöfnum leysti ég málið með Amazon og bókin barst í janúar síðastliðnum. Og nú er ég loks búinn að hespa henni af - hef svona gripið til hennar af og til.

Didion var í El Salvador 1982 og bókin er frá þeim tíma. Hún segir frá glæpasamfélaginu El Salvador þar sem ómögulegt er að vita hverjir fremja verstu eða mestu glæpina á götum út, böðlar stjórnvalda eða hreinræktaðar glæpaklíkur. Og þetta var að sjálfsögðu hyski sem að Reagan-stjórn þessa tíma studdi dyggilega við bakið á - nema hvað?

Skemmst er frá því að segja að ég komst samt sem áður einhvern veginn aldrei í samband við þessa bók. Þannig að Kapuscinski er enn bestur. En ég keypti mér þó aðra Didion-bók í leiðinni, Miami heitir hún, og kannski maður gefi henni séns einhvern tíma á næstu mánuðum.

Það var stiklað á stóru, allt frá því að hann var hönk í starfi strandvarðar, til þess þegar að hann varð kvikmyndastjarna og svo að lokum til þess tíma þegar að hann gerðist stjórnmálamaður - fyrst ríkisstjóri í Kaliforníu og síðan forseti Bandaríkjanna.

Ronald Reagan birtist í þessari bók sem mjög svona söksessfúl gaur. Hann er hluti af fallega fólkinu sem gengur alltaf allt í haginn, fær bestu einkunn á öllum prófum og deitar sætustu stelpurnar. Með öðrum orðum, óþolandi gerpi.

Skemmtilegast var auðvitað að hlusta á kaflana um forsetatíð hans og þá sérstaklega hvernig kalda stríðið stigmagnaðist eftir að hann kom til valda og náði ákveðnum hápunkti 1983 sem sumir hafa síðan nefnt hápunkt alls kalda stríðsins og þann tíma, að Kúbudeilunni hugsanlega undanskilinni, þar sem heimurinn komst næst þriðju heimstyrjöldinni. Samkvæmt þessari bók var hún mun nær en flestir gerðu sér grein fyrir.

Annað enn þá skemmtilegra í forsetahlutanum er hins vegar kaflinn um leiðtogafundinn í Höfða en svo skemmtilega vill til að hann virðist vera óstyttur í þessari hljóðbókarútgáfu. Það kom mér á óvart hversu mikilvægur hann var talinn og hversu mat manna á honum var mikið sem algjörs lykilviðburðar í endalokum kalda stríðsins. Mér hafði hingað til verið talið trú um að þessi fundur hefði verið hálfmislukkaður.

Dutch er því áhugaverð bók um mann sem ég ber þó afar takmarkaða virðingu fyrir.